Koncepcja miast i społeczności przyjaznych osobom starszym (Age-Friendly Cities and Communities) opracowana przez Światową Organizację Zdrowia opisuje osiem powiązanych ze sobą obszarów życia lokalnego, tzw. domen age-friendly, które wspólnie decydują o tym, na ile środowisko lokalne wspiera aktywne, zdrowe i samodzielne starzenie się mieszkańców.
Miasto przyjazne osobom starszym to w praktyce miasto lepsze dla wszystkich: bardziej dostępne, bezpieczne, przewidywalne i wspólnotowe. Chcemy pokazywać, że polityka wobec starzenia się nie dotyczy wyłącznie przyszłości seniorów, ale jakości życia całych społeczności i wszystkich pokoleń.
Obszary przyjazne starzeniu się obejmują zarówno przestrzeń fizyczną: budynki, transport i mieszkalnictwo, jak i wymiar społeczny: partycypację, szacunek i integrację, zatrudnienie, komunikację oraz dostęp do usług zdrowotnych i wsparcia środowiskowego. Dla jednostek samorządu terytorialnego stanowią one praktyczne ramy diagnozy i planowania polityki senioralnej, pozwalają uporządkować lokalne działania, zidentyfikować luki i wyznaczyć priorytety odpowiadające potrzebom starzejącej się społeczności. Poniżej przedstawiamy charakterystykę każdej z ośmiu domen wraz z przykładami polityk i działań, które mogą wdrażać samorządy należące do Sieci AFCC Polska.
- Przestrzenie publiczne i budynki
Domena obejmuje jakość, dostępność i bezpieczeństwo środowiska zabudowanego oraz przestrzeni publicznych: ulic, chodników, parków, placów, budynków publicznych i infrastruktury dla pieszych. WHO zwraca szczególną uwagę na jakość chodników, miejsca odpoczynku, dostępne toalety, przejścia dla pieszych, oświetlenie, tereny zielone oraz dostępność budynków.
Przykładowe polityki i działania lokalne: wprowadzenie standardu projektowania uniwersalnego dla nowych i modernizowanych inwestycji miejskich; systematyczne audyty dostępności ulic, parków i budynków z udziałem osób starszych; program likwidacji barier architektonicznych; odpowiednia liczba ławek z oparciami i podłokietnikami oraz miejsc odpoczynku na ciągach pieszych; dostępne toalety publiczne; równych, antypoślizgowych chodników i obniżonych krawężników; wydłużenie czasu zielonego światła i stosowanie sygnałów wizualnych i dźwiękowych na przejściach; dobre oświetlenie i poprawa bezpieczeństwa; zimowe utrzymanie chodników; dostępne tereny zielone, zadaszenia i miejsca odpoczynku; standard dostępności urzędów, bibliotek, domów kultury i innych budynków publicznych.
- Transport i mobilność
To nie tylko transport publiczny, lecz możliwość realnego przemieszczania się po społeczności: pieszo, transportem zbiorowym, transportem specjalistycznym, taksówką lub samochodem. WHO wskazuje jako kluczowe dostępność cenową, niezawodność i częstotliwość połączeń, dostęp do ważnych miejsc, dostępność pojazdów i przystanków, bezpieczeństwo oraz zachowanie personelu.
Przykładowe polityki i działania lokalne: ulgi lub bezpłatna komunikacja dla starszych mieszkańców; zapewnienie połączeń także poza godzinami szczytu, wieczorami i w weekendy; planowanie tras tak, aby łączyły osiedla z przychodniami, szpitalami, centrami usługowymi, terenami zielonymi i miejscami aktywności; niskopodłogowy i dostępny tabor; czytelna informacja w pojazdach i na przystankach; zadaszone, oświetlone przystanki z miejscami siedzącymi; transport „door-to-door” lub transport na żądanie dla osób o ograniczonej mobilności; szkolenia kierowców i personelu; miejsca uprzywilejowane i właściwe podjeżdżanie autobusu do krawężnika; bezpieczne strefy wysiadania; polityka uspokojenia ruchu; poprawa bezpieczeństwa pieszych. WHO zwraca też uwagę na sytuację starszych kierowców – czytelność oznakowania, oświetlenie, stan dróg i dostępność miejsc parkingowych blisko usług.
- Mieszkalnictwo
Domena dotyczy możliwości bezpiecznego i możliwie samodzielnego życia w wybranym miejscu, w tym ageing in place. Liczą się koszty mieszkania i mediów, dostępność, możliwość adaptacji mieszkania, utrzymanie techniczne, bezpieczeństwo oraz dostęp do różnych form mieszkalnictwa połączonych z usługami i społecznością.
Przykładowe polityki i działania lokalne: uwzględnienie starzenia się ludności w lokalnej polityce i strategii mieszkaniowej; wymagania dostępności i adaptowalności w mieszkalnictwie komunalnym; granty lub programy finansowania adaptacji mieszkań – np. likwidacji progów, montażu poręczy, dostosowania łazienki, poprawy oświetlenia; lokalne programy drobnych napraw i utrzymania mieszkań osób starszych; programy zapobiegania upadkom w domu; rozwój zróżnicowanych modeli mieszkalnictwa – mieszkań dostępnych, wspomaganych, chronionych czy międzypokoleniowych; lokalizacja mieszkań blisko transportu, usług i infrastruktury społecznej; doradztwo mieszkaniowe dla osób starszych.
- Partycypacja społeczna
WHO rozumie ją jako możliwość uczestniczenia w życiu rekreacyjnym, społecznym, kulturalnym, edukacyjnym i duchowym społeczności. Kluczowe są nie tylko same wydarzenia, ale ich dostępność przestrzenna i finansowa, odpowiednie godziny, transport, informowanie oraz różnorodność oferty.
Przykładowe polityki i działania lokalne: dostępne finansowo zajęcia kulturalne, sportowe, edukacyjne i rekreacyjne; programy uczenia się przez całe życie; udostępnianie bibliotek, szkół, domów kultury i innych obiektów jako lokalnych miejsc spotkań; programy międzypokoleniowe; wsparcie finansowe organizacji społecznych prowadzących działania dla starszych mieszkańców; zapewnienie transportu na wydarzenia; organizowanie aktywności w godzinach i miejscach dogodnych dla osób starszych; eliminowanie zbędnych wymogów formalnych i kosztów uczestnictwa; aktywne docieranie do osób zagrożonych samotnością – poprzez telefon, wizyty, zaproszenia i działania sąsiedzkie. WHO podkreśla, że sama oferta nie wystarczy: trzeba usuwać bariery uczestnictwa i aktywnie przeciwdziałać izolacji społecznej.
- Szacunek i integracja społeczna
Domena odnosi się do postaw wobec starzenia się, przeciwdziałania ageizmowi oraz faktycznego włączania osób starszych w życie społeczności. WHO wskazuje na znaczenie pozytywnego obrazu starości, kontaktów międzypokoleniowych, odpowiedniego traktowania w usługach publicznych oraz udziału osób starszych w decyzjach, które ich dotyczą.
Przykładowe polityki i działania lokalne: lokalne strategie i kampanie przeciwdziałania ageizmowi; standardy niedyskryminującej i szanującej obsługi w urzędach i jednostkach miejskich; szkolenie pracowników pierwszego kontaktu; konsultowanie usług z osobami starszymi; włączanie osób starszych do kampanii i komunikacji miasta w sposób niestereotypowy; projekty międzypokoleniowe w szkołach i instytucjach kultury; wykorzystywanie wiedzy i doświadczenia starszych mieszkańców w działaniach społeczności; zapewnienie dostępności wydarzeń i usług także osobom starszym o niskich dochodach; uwzględnianie osób starszych jako partnerów, ekspertów i współtwórców, a nie wyłącznie odbiorców świadczeń.
- Partycypacja obywatelska i zatrudnienie
Chodzi o możliwość dalszego udziału w życiu publicznym, wolontariacie i pracy oraz wykorzystania wiedzy, kompetencji i doświadczenia starszych mieszkańców. GNAFCC podkreśla zarówno znaczenie pracy płatnej i wolontariatu, jak i udziału osób starszych w procesach politycznych i decyzyjnych.
Przykładowe polityki i działania lokalne: rady seniorów posiadające realną rolę konsultacyjną; stałe panele lub zespoły osób starszych współpracujące przy tworzeniu polityk miasta; udział w konsultacjach i budżecie obywatelskim; miejski system pośrednictwa i dopasowywania wolontariuszy do organizacji; zwrot kosztów transportu lub innych kosztów wolontariatu; programy mentoringu międzypokoleniowego; szkolenia i przekwalifikowanie, w tym kompetencje cyfrowe; wsparcie przedsiębiorczości osób 50+; promocja elastycznych form pracy; standardy przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na wiek w urzędzie i miejskich jednostkach organizacyjnych; wykorzystanie kompetencji emerytowanych specjalistów w działaniach społeczności.
- Komunikacja i informacja
Dostęp do informacji jest warunkiem korzystania z praktycznie wszystkich pozostałych domen. WHO zwraca uwagę na ryzyko wykluczenia osób, które nie korzystają z technologii cyfrowych, oraz konieczność dostosowywania formatu, języka i kanałów komunikacji do różnorodnych możliwości odbiorców.
Przykładowe polityki i działania lokalne: zasada wielokanałowej komunikacji – internet uzupełniany przez telefon, materiały drukowane i bezpośrednią obsługę; jeden rozpoznawalny punkt informacji o usługach dla starszych mieszkańców; infolinia z możliwością rozmowy z człowiekiem, nie wyłącznie automatem; prosty język administracyjny, odpowiednia wielkość czcionki, kontrast i przejrzysty układ; dostępne strony internetowe i dokumenty; informacje o usługach i uprawnieniach dostarczane tam, gdzie osoby starsze faktycznie przebywają; szkolenia cyfrowe w bibliotekach i centrach lokalnych; dostęp do komputerów i internetu; indywidualne wsparcie w korzystaniu z e-usług; edukacja dotycząca oszustw i bezpieczeństwa cyfrowego. Сyfryzacja powinna zwiększać dostępność, a nie zastępować inne kanały w sposób tworzący nową barierę.
- Wsparcie społeczności i usługi zdrowotne
Obszar obejmuje zarówno usługi zdrowotne, jak i społeczne oraz środowiskowe pozwalające zachować zdrowie, niezależność i możliwość życia w społeczności.
Przykładowe polityki i działania lokalne: koordynacja lokalnych usług zdrowotnych, społecznych i opiekuńczych; łatwy system informacji i kierowania do usług; usługi opiekuńcze i wsparcie w domu; opieka dzienna, usługi wytchnieniowe i wsparcie opiekunów nieformalnych; programy promocji zdrowia, aktywności fizycznej, żywienia, profilaktyki upadków i chorób przewlekłych; działania dotyczące zdrowia psychicznego i funkcji poznawczych; wizyty i usługi środowiskowe dla osób mających trudności z dotarciem do placówki; dostępne architektonicznie placówki; szkolenie personelu w pracy z osobami starszymi; ograniczanie barier formalnych i organizacyjnych; współpraca JST z podmiotami ochrony zdrowia, organizacjami społecznymi i wolontariatem; uwzględnianie potrzeb i możliwości osób starszych w lokalnych planach reagowania kryzysowego. Nawet jeżeli finansowanie czy organizacja części świadczeń leży poza kompetencjami miasta, samorząd wpływa m.in. na lokalizację usług, ich dostępność, koordynację, standard obsługi i współpracę podmiotów.